Τι συμβαίνει όταν νιώθουμε ότι δεν μας επιλέγουν και γιατί η απόρριψη αγγίζει τόσο βαθιά την ανάγκη μας να ανήκουμε;

Υπάρχουν «όχι» που ξεχνάμε μέσα σε λίγα λεπτά, και υπάρχουν «όχι» που μένουν μαζί μας για χρόνια. Ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε, μια θέση εργασίας που δεν πήραμε, ένας άνθρωπος που δεν ανταποκρίθηκε στο ενδιαφέρον μας, μια φιλία που απομακρύνθηκε, μια ομάδα στην οποία προσπαθήσαμε να ανήκουμε και τελικά μας άφησε έξω. Η απόρριψη μπορεί να πάρει πολλές μορφές, όμως το ψυχολογικό της αποτύπωμα έχει κάτι κοινό, μας υπενθυμίζει ότι η αποδοχή των άλλων δεν είναι πάντα δεδομένη. Και κάπου εκεί εμφανίζεται ένα ερώτημα που συχνά είναι πολύ βαθύτερο από το ίδιο το «όχι» «τι λέει αυτό για εμένα;». Η σύγχρονη κοινωνική ψυχολογία αντιμετωπίζει την ανάγκη για ουσιαστικές και σταθερές διαπροσωπικές σχέσεις ως θεμελιώδες ανθρώπινο κίνητρο. Η ανάγκη του ανήκειν επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε, δημιουργούμε και διατηρούμε κοινωνικούς δεσμούς (Baumeister & Leary, 1995). Γι’ αυτό η απόρριψη δεν αφορά πάντοτε μόνο το συγκεκριμένο πρόσωπο ή την κατάσταση. Μπορεί να αγγίζει μια πολύ βαθύτερη ανάγκη: την ανάγκη να νιώθουμε ότι ανήκουμε.

Γιατί η απόρριψη πονάει;

Η φράση «η απόρριψη με πόνεσε» δεν είναι απλώς ένας τρόπος έκφρασης. Έρευνα με λειτουργική μαγνητική τομογραφία έδειξε ότι η κοινωνική απόρριψη μπορεί να ενεργοποιήσει περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επεξεργασία της δυσάρεστης εμπειρίας και του κοινωνικού πόνου. Στη μελέτη των Eisenberger, Lieberman και Williams (2003), η κοινωνική απομόνωση σε ένα πειραματικό περιβάλλον συνδέθηκε με αυξημένη δραστηριότητα στον πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου (ACC), ενώ η ένταση της δραστηριότητας αυτής σχετιζόταν με το υποκειμενικό αίσθημα δυσφορίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι η απόρριψη και ένας σωματικός τραυματισμός είναι το ίδιο πράγμα, σημαίνει ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί σε ορισμένες περιπτώσεις επικαλυπτόμενα συστήματα για την επεξεργασία κοινωνικά επώδυνων εμπειριών. Μεταγενέστερες ανασκοπήσεις έχουν εξετάσει αυτή την αλληλεπικάλυψη αλλά και την πολυπλοκότητα των νευρωνικών μηχανισμών που εμπλέκονται στην κοινωνική απόρριψη. Γι’ αυτό ένα «δεν σε θέλουμε» μπορεί να προκαλέσει πολύ πραγματική συναισθηματική δυσφορία.

Η ανάγκη να ανήκουμε

Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ένα άτομο, είναι και μέλος ομάδων, οικογένειας, φιλικών κύκλων, συντροφικών σχέσεων, κοινότητας, εργασιακού περιβάλλοντος. Η θεωρία του ανήκειν υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι έχουν μια ισχυρή ανάγκη να δημιουργούν και να διατηρούν σταθερές, θετικές και αμοιβαίες σχέσεις (Baumeister & Leary, 1995). Όταν αισθανόμαστε ότι απομακρύνονται από εμάς ή ότι δεν μας αποδέχονται, δεν χάνουμε μόνο μια συγκεκριμένη κοινωνική επαφή, μπορεί να αισθανθούμε ότι απειλείται η θέση μας μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον. Η έρευνα για τον κοινωνικό αποκλεισμό δείχνει ότι η ματαίωση της ανάγκης του ανήκειν μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, την αίσθηση ελέγχου και το αίσθημα νοήματος, ενώ παράλληλα μπορεί να κινητοποιήσει προσπάθειες επανασύνδεσης.

Όλα τα «όχι» δεν πονάνε το ίδιο

Η απόρριψη δεν έχει την ίδια ψυχολογική βαρύτητα για όλους, ένα «όχι» από έναν άγνωστο άνθρωπο μπορεί να είναι σχετικά εύκολο να διαχειριστούμε, ένα «όχι» όμως από κάποιον που αγαπάμε μπορεί να είναι καταλυτικό. Η ένταση της αντίδρασης επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: τη σημασία της σχέσης, την αναμενόμενη ή απροσδόκητη φύση της απόρριψης, το νόημα που αποδίδουμε στο γεγονός και τις προηγούμενες εμπειρίες μας. Η έρευνα για την κοινωνική αποδοχή και απόρριψη δείχνει ότι οι αντιδράσεις δεν είναι ομοιόμορφες και ότι ατομικοί και κοινωνικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η κοινωνική απειλή. Έτσι, δύο άνθρωποι μπορούν να βιώσουν το ίδιο «όχι» και να αισθανθούν εντελώς διαφορετικά πράγματα.

Όταν ένα «όχι» γίνεται «δεν είμαι αρκετός»

Ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι της απόρριψης δεν είναι το ίδιο το γεγονός, είναι το νόημα που του δίνουμε, ένα άτομο μπορεί να σκεφτεί «δεν ταίριαξα με αυτόν τον άνθρωπο» ένα άλλο «κάτι δεν πήγε καλά σε αυτή τη σχέση» και ένα τρίτο «δεν αξίζω να με αγαπούν.» Η τελευταία σκέψη μετατρέπει ένα συγκεκριμένο γεγονός σε μια γενικευμένη κρίση για την προσωπική αξία. Ένα «όχι» μπορεί να αφορά μια συγκεκριμένη κατάσταση, δεν αποτελεί από μόνο του επιστημονική απόδειξη για την αξία ολόκληρου του ανθρώπου. Η διάκριση ανάμεσα στο «απορρίφθηκα σε αυτή την περίπτωση» και στο «είμαι άνθρωπος που απορρίπτεται» είναι επομένως ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση της εμπειρίας.

Η ευαισθησία στην απόρριψη

Δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι στην απόρριψη με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία στην απόρριψη δηλαδη έχουν την τάση να περιμένουν με άγχος ότι θα απορριφθούν, να αντιλαμβάνονται πιο εύκολα την απόρριψη σε αμφίσημες κοινωνικές συμπεριφορές και να αντιδρούν εντονότερα όταν αισθανθούν ότι δεν γίνονται αποδεκτοί. Οι Downey και Feldman (1996) μελέτησαν συστηματικά αυτό το χαρακτηριστικό και έδειξαν ότι τα άτομα με υψηλότερη ευαισθησία στην απόρριψη ήταν περισσότερο πιθανό να αναμένουν απόρριψη και να την αντιλαμβάνονται σε αμφίσημες συμπεριφορές των άλλων. Η τάση αυτή συνδέθηκε επίσης με δυσκολίες στις στενές σχέσεις, αυτό είναι σημαντικό γιατί δείχνει ότι η απόρριψη δεν αφορά μόνο το τι πραγματικά συνέβη, αλλά και το τι περιμένουμε ότι θα συμβεί.

Όταν το παρελθόν επηρεάζει το σημερινό «όχι»

Οι προηγούμενες εμπειρίες μας μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις σημερινές κοινωνικές καταστάσεις. Όταν κάποιος έχει επανειλημμένα βιώσει απόρριψη ή κοινωνικό αποκλεισμό, μπορεί να γίνει περισσότερο ευαίσθητος σε σημάδια που υποδηλώνουν πιθανή απομάκρυνση. Έτσι, ένα σχετικά αμφίσημο μήνυμα, μια καθυστερημένη απάντηση ή μια αλλαγή στη συμπεριφορά ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να ερμηνευθεί ως ένδειξη απόρριψης. Η έρευνα των Downey και Feldman έδειξε ακριβώς αυτή την τάση, τα άτομα με αυξημένη ευαισθησία στην απόρριψη μπορούσαν να αντιλαμβάνονται ευκολότερα πρόθεση απόρριψης ακόμη και σε αμφίσημες συμπεριφορές, δεν σημαίνει ότι «τα φαντάζονται όλα», σημαίνει ότι η προηγούμενη εμπειρία μπορεί να λειτουργεί σαν ένα φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε το παρόν.

Η απόρριψη μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο

Όταν κάποιος περιμένει ότι θα απορριφθεί, μπορεί να γίνει πιο προσεκτικός, επιφυλακτικός ή αγχωμένος στις κοινωνικές του αλληλεπιδράσεις, αυτό μπορεί να επηρεάσει και τη συμπεριφορά του μέσα στις σχέσεις. Η έρευνα έχει δείξει ότι η υψηλή ευαισθησία στην απόρριψη συνδέεται με δυσκολίες στις στενές σχέσεις και με συμπεριφορές που μπορούν να επιβαρύνουν τη δυναμική μεταξύ των συντρόφων (Downey & Feldman, 1996). Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: φόβος απόρριψης → αυξημένη επαγρύπνηση → διαφορετική συμπεριφορά → δυσκολία στη σχέση → επιβεβαίωση του φόβου. Αυτός ο κύκλος δεν σημαίνει ότι το άτομο «προκαλεί» την απόρριψη, σημαίνει ότι οι προσδοκίες, οι ερμηνείες και οι συμπεριφορές μπορούν να αλληλεπιδρούν με τρόπο που επηρεάζει τις διαπροσωπικές σχέσεις.

Απόρριψη δεν σημαίνει προσωπική αποτυχία

Η απόρριψη είναι μια πληροφορία, δεν είναι πάντα μια αξιολόγηση της προσωπικής μας αξίας. Ένας εργοδότης μπορεί να επιλέξει έναν άλλο υποψήφιο, ένας άνθρωπος μπορεί να μη νιώσει ερωτική έλξη, μια φιλία μπορεί να αλλάξει επειδή οι ζωές δύο ανθρώπων πήραν διαφορετική κατεύθυνση, μια ομάδα μπορεί να μην ταιριάζει στις ανάγκες μας. Το γεγονός ότι δεν επιλεχθήκαμε σε μια συγκεκριμένη συνθήκη δεν σημαίνει ότι δεν αξίζουμε να επιλεγούμε πουθενά. Η απόρριψη μπορεί να αποτελεί μια πραγματική απώλεια και να χρειάζεται χρόνο για να επεξεργαστεί, δεν χρειάζεται όμως να μετατραπεί σε συνολική ετυμηγορία για την αξία μας.

Γιατί φοβόμαστε τόσο την απόρριψη;

Επειδή το διακύβευμα δεν είναι πάντα μόνο η συγκεκριμένη σχέση, μπορεί να είναι η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.Η αίσθηση ότι ανήκουμε, η ανάγκη μας για σύνδεση, η αίσθηση ότι έχουμε αξία μέσα στο κοινωνικό μας περιβάλλον. Η έρευνα για την κοινωνική απόρριψη έχει δείξει ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να επηρεάσει πολλαπλές ψυχολογικές ανάγκες και να προκαλέσει σημαντικές συναισθηματικές και γνωστικές αντιδράσεις (Baumeister et al., 2007; DeWall & Bushman, 2011). Γι’ αυτό ένα «δεν σε επιλέγω» μπορεί μέσα μας να μεταφραστεί λανθασμένα σε «Δεν αξίζω να με επιλέξουν.» Και αυτές οι δύο προτάσεις δεν είναι καθόλου το ίδιο.

Η παγίδα της αποφυγής

Μερικές φορές για να μην ξαναζήσουμε την απόρριψη, προσπαθούμε να την αποφύγουμε, δεν εκφράζουμε ενδιαφέρον, δεν ζητάμε αυτό που θέλουμε, δεν κάνουμε αίτηση, δεν πλησιάζουμε έναν άνθρωπο, δεν λέμε αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε. Βραχυπρόθεσμα, η αποφυγή μπορεί να μας προστατεύσει από το άγχος μιας πιθανής αρνητικής απάντησης, μακροπρόθεσμα όμως μπορεί να περιορίσει τις ευκαιρίες για σύνδεση και να διατηρήσει τον φόβο της απόρριψης. Ιδιαίτερα όταν η αποφυγή γίνεται σταθερό μοτίβο, το άτομο μπορεί να έχει λιγότερες ευκαιρίες να βιώσει ασφαλείς κοινωνικές εμπειρίες που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τις αρνητικές προσδοκίες του.

Μπορούμε να μάθουμε να αντέχουμε ένα «όχι»;

Η ψυχολογική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι η απόρριψη παύει να πονάει, σημαίνει ότι μπορούμε να βιώσουμε την απογοήτευση χωρίς να καταρρεύσει η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, να μπορούμε να πούμε «με απέρριψαν» χωρίς να καταλήγουμε αυτόματα στο συμπέρασμα του «δεν αξίζω», να αναγνωρίζουμε το συναίσθημα χωρίς να το μετατρέπουμε σε απόλυτη αλήθεια, και να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να πενθήσει μια σχέση, μια ευκαιρία ή μια προσδοκία χωρίς να θεωρούμε ότι η απώλεια αυτή καθορίζει ολόκληρη τη ζωή μας.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχολογική υποστήριξη;

Όταν η απόρριψη επαναλαμβάνεται ως μοτίβο, προκαλεί έντονο φόβο ή επηρεάζει σημαντικά τις σχέσεις και την αυτοεικόνα, η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο διερεύνησης. Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή και μη επικριτικό χώρο, μέσα στον οποίο το άτομο έχει τη δυνατότητα να εκφράσει και να κατανοήσει καλύτερα τις σκέψεις και τα συναισθήματα που συνδέονται με την απόρριψη, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία αυτή επηρεάζει την καθημερινή του λειτουργικότητα και τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Ιδιαίτερα σημαντικό μπορεί να είναι να μάθει το άτομο να διαχωρίζει το γεγονός από την ερμηνεία του γεγονότος. Συγκεκριμένα το «δεν με επέλεξαν» είναι ένα γεγονός, το «άρα δεν αξίζω» είναι μια ερμηνεία. Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει στη διερεύνηση αυτών των ερμηνειών και στην ανάπτυξη πιο ευέλικτων και ρεαλιστικών τρόπων κατανόησης των κοινωνικών εμπειριών. Στόχος δεν είναι να πάψουμε να νοιαζόμαστε για την αποδοχή των άλλων, είναι να μπορούμε να αντέχουμε ένα «όχι» χωρίς να χάνουμε την αίσθηση της προσωπικής μας αξίας.

Συμπέρασμα

Η απόρριψη πονάει γιατί η σύνδεση δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανθρώπινη ανάγκη, όλοι θέλουμε να ανήκουμε κάπου, να μας βλέπουν, να μας επιλέγουν, να μας αγαπούν. Γι’ αυτό ένα «όχι» μπορεί να αγγίξει πολύ βαθύτερα σημεία από αυτά που φαίνεται να αφορά, όμως ένα «όχι» είναι ένα γεγονός, δεν είναι η ταυτότητά μας, δεν σημαίνει ότι δεν είμαστε αρκετοί, δεν σημαίνει ότι δεν αξίζουμε αγάπη, δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει κάποιος άλλος άνθρωπος, μια άλλη σχέση, μια άλλη ευκαιρία ή ένας άλλος χώρος όπου θα μπορέσουμε να ανήκουμε και ίσως η πραγματική ψυχική ανθεκτικότητα να μην βρίσκεται στο να μη φοβόμαστε ποτέ την απόρριψη, αλλά στο να μπορούμε, όταν αυτή έρθει, να πονάμε χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας.

Βιβλιογραφία

• Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
• Baumeister, R. F., Brewer, L. E., Tice, D. M., & Twenge, J. M. (2007). Thwarting the need to belong: Understanding the interpersonal and inner effects of social exclusion. Social and Personality Psychology Compass, 1(1), 506–520.
• DeWall, C. N., & Bushman, B. J. (2011). Social acceptance and rejection: The sweet and the bitter. Current Directions in Psychological Science, 20(4), 256–260.
• Downey, G., & Feldman, S. I. (1996). Implications of rejection sensitivity for intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 70(6), 1327–1343.
• Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D., & Williams, K. D. (2003). Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion. Science, 302(5643), 290–292.
• Wang, H., Braun, C., & Enck, P. (2017). How the brain reacts to social stress (exclusion): A scoping review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 80, 80–88.
• Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58, 425–452.
• Zadro, L., Boland, C., & Richardson, R. (2006). How long does it last? The persistence of the effects of ostracism in the socially anxious. Journal of Experimental Social Psychology, 42(5), 692–697.