Από τα κλασικά μυθιστορήματα της Agatha Christie μέχρι τα σύγχρονα true crime podcasts και τα ντοκιμαντέρ για serial killers, οι ιστορίες εγκλήματος έχουν διαχρονικά ασκήσει έντονη γοητεία σε μεγάλο μέρος του κοινού. Γιατί όμως το σκοτάδι μας μαγνητίζει; Η εγκληματολογική ψυχολογία προσφέρει ορισμένες ενδιαφέρουσες οπτικές για την ανάγκη μας να κατανοούμε την ανθρώπινη συμπεριφορά στις πιο ακραίες εκφάνσεις της.
1. Η «Ασφαλής» Επαφή με τον Φόβο
Σύμφωνα με τη Θεωρία Διαχείρισης της Διάθεσης (Mood Management Theory) του Zillmann (1988), η επιλογή ψυχαγωγικού περιεχομένου μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο ρυθμίζουμε τη συναισθηματική μας κατάσταση. Όταν ο φόβος και η ένταση βιώνονται μέσα σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον, όπως μια ταινία, μια σειρά ή ένα βιβλίο, μπορούμε να βιώσουμε έντονα συναισθήματα χωρίς να βρισκόμαστε σε πραγματικό κίνδυνο. Για ορισμένους ανθρώπους, αυτή η ένταση μπορεί να συνυπάρχει με θετικά συναισθήματα, όπως η περιέργεια, η προσμονή ή η ευχαρίστηση. Έτσι, οι ιστορίες εγκλήματος μπορούν να προσφέρουν μια ελεγχόμενη εμπειρία έντασης, επιτρέποντάς μας να προσεγγίζουμε δύσκολα και απειλητικά θέματα από μια θέση ασφάλειας (Zillmann, 1988).
2. Η Προσπάθεια Κατανόησης του «Αδιανόητου»
Μπροστά σε μια εγκληματική πράξη, συχνά αναζητούμε απαντήσεις όπως το γιατί συνέβη; Τι οδήγησε έναν άνθρωπο σε αυτή την πράξη; Υπήρχαν σημάδια που θα μπορούσαν να είχαν αποκαλύψει τον κίνδυνο; Η ανάγκη να κατανοήσουμε τα κίνητρα και τη συμπεριφορά του δράστη μπορεί να αποτελεί ένα από τα στοιχεία που κάνουν τις ιστορίες εγκλήματος τόσο καθηλωτικές. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το εύρημα των Vicary και Fraley (2010), σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες στα δείγματα της μελέτης έδειξαν μεγαλύτερη προτίμηση για true crime ιστορίες σε σχέση με τους άνδρες. Οι συγγραφείς εξέτασαν, μεταξύ άλλων, εάν χαρακτηριστικά των ιστοριών που σχετίζονται με την πρόληψη ή την επιβίωση από το έγκλημα μπορεί να συμβάλλουν στην ελκυστικότητά τους. Ωστόσο, πρόκειται για μία πιθανή ερμηνεία και όχι για καθολική εξήγηση του ενδιαφέροντος των γυναικών για το true crime (Vicary & Fraley, 2010).
3. Η «Σκιά» και η Αντιπαράθεση με το Σκοτάδι
Από μια Γιουνγκιανή οπτική, η έννοια της «σκιάς» αναφέρεται σε πλευρές του εαυτού που το άτομο μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ή να αποδεχτεί. Μέσα από ιστορίες εγκλήματος, μπορούμε συμβολικά να έρθουμε αντιμέτωποι με πλευρές της ανθρώπινης συμπεριφοράς που μας προκαλούν φόβο, αποστροφή ή αμηχανία (Jung, 1951). Η έννοια αυτή ανήκει στο θεωρητικό πλαίσιο του Jung και δεν αποτελεί από μόνη της σύγχρονο εμπειρικό εύρημα για την παρακολούθηση true crime. Παράλληλα, η ολοκλήρωση μιας ιστορίας με την αποκάλυψη του δράστη ή την αποκατάσταση της δικαιοσύνης μπορεί να προσφέρει σε ορισμένους θεατές ένα αίσθημα ολοκλήρωσης και επίλυσης. Η αποκατάσταση της τάξης μέσα στην αφήγηση μπορεί έτσι να συμβάλλει στην ικανοποίηση που προσφέρει μια ιστορία εγκλήματος.
Η Ενσυναίσθηση και η Ανάγκη να Καταλάβουμε
Γιατί ταυτιζόμαστε συχνά με το θύμα, αλλά μερικές φορές προσπαθούμε με πάθος να «καταλάβουμε» τον θύτη; Η ενσυναίσθηση μας επιτρέπει να προσπαθούμε να κατανοήσουμε τι μπορεί να σκέφτεται ή να αισθάνεται ένα άλλο πρόσωπο, ακόμη και όταν οι πράξεις του είναι δύσκολο να κατανοηθούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τη συμπεριφορά του· σημαίνει ότι προσπαθούμε να αναζητήσουμε τους ψυχολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που μπορεί να συνδέονται με αυτή. Παράλληλα, η εγκληματολογική ψυχολογία εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πρώιμες σχέσεις, οι εμπειρίες και το περιβάλλον μπορούν να συνδέονται με την ανάπτυξη της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς. Έτσι, η προσπάθεια κατανόησης ενός εγκλήματος μπορεί να μας οδηγήσει πέρα από την ίδια την πράξη και προς τα σύνθετα ψυχολογικά και περιβαλλοντικά στοιχεία που μπορεί να σχετίζονται με τη συμπεριφορά.
Συμπέρασμα
Η γοητεία που ασκούν οι ιστορίες εγκλήματος δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη νοσηρότητας. Για πολλούς ανθρώπους, μπορεί να συνδέεται με την περιέργεια, την ανάγκη κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, την αναζήτηση απαντήσεων ή ακόμη και την εξερεύνηση του φόβου μέσα σε ένα ελεγχόμενο πλαίσιο. Μελετώντας το σκοτάδι, ίσως καταφέρνουμε να κατανοούμε καλύτερα όχι μόνο τις ακραίες πλευρές της ανθρώπινης συμπεριφοράς, αλλά και τη δική μας ανάγκη να βρίσκουμε νόημα, εξηγήσεις και όρια μέσα σε έναν κόσμο που συχνά μοιάζει απρόβλεπτος. Η εγκληματολογική ψυχολογία δεν είναι απλώς η μελέτη των παραβάσεων, αλλά και η προσπάθεια κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς στις πιο σύνθετες και ακραίες εκφάνσεις της.
Βιβλιογραφία
- Jung, C. G. (1951). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Princeton University Press.
- Vicary, A. M., & Fraley, R. C. (2010). Captured by True Crime: Why Are Women Drawn to Tales of Rape, Murder, and Serial Killers? Social Psychological and Personality Science, 1(1), 81–86. https://doi.org/10.1177/1948550609355486
- Zillmann, D. (1988). Mood management: Using entertainment to full advantage. In L. Donohew, H. E. Sypher, & E. T. Higgins (Eds.), Communication, Social Cognition, and Affect (pp. 147–171). Lawrence Erlbaum Associates.
