Υπάρχουν πληγές που δεν αφήνουν σημάδια στο σώμα, αλλά χαράζονται βαθιά στη μνήμη. Μια προδοσία, μια αδικία, μια ταπείνωση ή η απώλεια της εμπιστοσύνης μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τους ανθρώπους και τον ίδιο μας τον εαυτό. Όταν κάποιος μας πληγώνει, ο θυμός είναι μια φυσιολογική αντίδραση. Μαζί του όμως συχνά γεννιέται και μια δεύτερη σκέψη, “Να νιώσει κι εκείνος αυτό που ένιωσα”. Η επιθυμία για εκδίκηση αποτελεί μία από τις πιο έντονες ανθρώπινες αντιδράσεις απέναντι στην αδικία. Παρότι συχνά παρουσιάζεται ως ένδειξη κακίας ή αδυναμίας, η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι πρόκειται για έναν φυσικό ψυχολογικό μηχανισμό που σχετίζεται με την ανάγκη αποκατάστασης της δικαιοσύνης και της προσωπικής αξιοπρέπειας (McCullough et al., 2001· McCullough et al., 2013). Το γεγονός ότι κάποιος επιθυμεί την εκδίκηση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα ενεργήσει βάσει αυτής. Όπως επίσης και η συγχώρεση δεν αποτελεί πάντα εύκολη ή άμεση επιλογή.

Γιατί η αδικία πονάει τόσο;

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται μόνο τον σωματικό πόνο. Έρευνες έχουν δείξει ότι η κοινωνική απόρριψη, η προδοσία και η αδικία ενεργοποιούν περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν και στην επεξεργασία του σωματικού πόνου, όπως ο πρόσθιος φλοιός του προσαγωγίου (anterior cingulate cortex) και η νήσος (insula) (Eisenberger et al., 2003). Με άλλα λόγια, όταν λέμε ότι κάποιος «μας πλήγωσε», ο εγκέφαλός μας το βιώνει κυριολεκτικά ως μια επώδυνη εμπειρία. Αυτό εξηγεί γιατί ορισμένες αναμνήσεις εξακολουθούν να προκαλούν έντονη συναισθηματική φόρτιση ακόμη και χρόνια μετά.

Γιατί γεννιέται η ανάγκη για εκδίκηση;

Η εκδίκηση δεν γεννιέται επειδή οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως σκληροί, γεννιέται επειδή ο εγκέφαλος προσπαθεί να αποκαταστήσει μια αίσθηση ισορροπίας. Από εξελικτική σκοπιά, η δυνατότητα ανταπόδοσης λειτουργούσε ως μηχανισμός προστασίας απέναντι στην εκμετάλλευση. Σε μικρές κοινωνικές ομάδες, η γνώση ότι μια επιθετική ή άδικη συμπεριφορά θα είχε συνέπειες συνέβαλλε στη διατήρηση της συνεργασίας και της κοινωνικής συνοχής (Trivers, 1971). Σήμερα, η ίδια αυτή τάση μπορεί να εκφράζεται ως η έντονη επιθυμία να «πληρώσει» ο άλλος για όσα προκάλεσε. Στην πραγματικότητα όμως, πίσω από την εκδίκηση βρίσκεται συχνά ένας βαθύτερος πόνος και η ανάγκη να αποκατασταθεί το αίσθημα ασφάλειας και αξιοπρέπειας (McCullough et al., 2013).

Η εκδίκηση μάς ανακουφίζει πραγματικά;

Είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι η ανταπόδοση θα φέρει ανακούφιση. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που εκδικούνται συχνά συνεχίζουν να σκέφτονται το γεγονός που τους πλήγωσε περισσότερο από εκείνους που δεν προχώρησαν σε ανταπόδοση. Η εκδίκηση φαίνεται να διατηρεί ενεργό τον μηρυκασμό των σκέψεων (rumination), παρατείνοντας τη συναισθηματική δυσφορία αντί να τη μειώνει (Carlsmith et al., 2008). Παράλληλα, νευροαπεικονιστικές μελέτες έχουν δείξει ότι η σκέψη της εκδίκησης μπορεί να ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή, όπως το ραβδωτό σώμα (striatum). Αυτή η ενεργοποίηση όμως είναι συνήθως προσωρινή και δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε μακροχρόνια ψυχική ανακούφιση (de Quervain et al., 2004).

Συγχώρεση: Η μεγαλύτερη παρεξήγηση

Η λέξη «συγχώρεση» προκαλεί συχνά αντιδράσεις. Για πολλούς ανθρώπους σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουν όσα συνέβησαν ή να συνεχίσουν μια σχέση που τους πλήγωσε. Όμως η ψυχολογία κάνει μια σαφή διάκριση. Η συγχώρεση δεν σημαίνει:

• ότι η πράξη ήταν αποδεκτή
• ότι σταματά η αναζήτηση δικαιοσύνης
• ότι αποκαθίσταται η εμπιστοσύνη
• ότι είμαστε υποχρεωμένοι να συνεχίσουμε τη σχέση

Η συγχώρεση είναι μια εσωτερική διαδικασία, κατά την οποία ο άνθρωπος μειώνει σταδιακά την κυριαρχία του θυμού και της πικρίας πάνω στη ζωή του (Enright & Fitzgibbons, 2015). Δεν αφορά κυρίως τον άνθρωπο που προκάλεσε την πληγή. Αφορά εκείνον που συνεχίζει να κουβαλά το βάρος της.

Τι συμβαίνει όταν συγχωρούμε;

Η συγχώρεση δεν είναι μόνο μια φιλοσοφική ή ηθική έννοια. Έχει μελετηθεί εκτενώς στην ψυχολογία. Έρευνες δείχνουν ότι υψηλότερα επίπεδα συγχώρεσης σχετίζονται με:

• μειωμένο χρόνιο άγχος (Toussaint et al., 2015)
• χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και θυμού (Worthington, 2006)
• καλύτερη ποιότητα ύπνου (Lawler et al., 2005)
• μειωμένη αρτηριακή πίεση και καλύτερη καρδιαγγειακή λειτουργία (Witvliet et al., 2001)
• μεγαλύτερη ψυχολογική ευεξία και ανθεκτικότητα (Toussaint et al., 2015)

Αυτό δεν σημαίνει ότι η συγχώρεση είναι εύκολη, σημαίνει όμως ότι η σταδιακή απελευθέρωση από τον χρόνιο θυμό μπορεί να έχει ουσιαστικά οφέλη τόσο για την ψυχική όσο και για τη σωματική υγεία.

Η συγχώρεση δεν σημαίνει συμφιλίωση

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία που τονίζει η σύγχρονη ψυχολογία είναι ότι η συγχώρεση και η συμφιλίωση δεν είναι το ίδιο. Η συμφιλίωση απαιτεί τη συμμετοχή και των δύο ανθρώπων. Προϋποθέτει ανάληψη ευθύνης, ειλικρίνεια και σταδιακή αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Η συγχώρεση, αντίθετα, μπορεί να υπάρξει ακόμη κι όταν ο άλλος δεν ζήτησε ποτέ συγγνώμη ή όταν η σχέση έχει πλέον τελειώσει (Worthington, 2006). Αυτό σημαίνει ότι κάποιος μπορεί να επιλέξει να προχωρήσει χωρίς να επιστρέψει σε μια σχέση που τον πλήγωσε.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχολογική υποστήριξη;

Η επεξεργασία μιας βαθιάς αδικίας είναι συχνά μια απαιτητική διαδικασία. Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει και να εκφράσει τον θυμό, τη θλίψη και το αίσθημα προδοσίας, χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να τα καταπιέσει ή να τα δικαιολογήσει. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία μπορεί να διερευνηθεί το νόημα που απέκτησε η εμπειρία αυτή, να μειωθεί ο επίμονος μηρυκασμός των σκέψεων και να ενισχυθεί η ικανότητα του ατόμου να προχωρήσει χωρίς να παραμένει συναισθηματικά εγκλωβισμένο στο παρελθόν. Η συγχώρεση, όταν και αν έρθει, δεν αποτελεί υποχρέωση ούτε θεραπευτικό στόχο για όλους. Είναι μια προσωπική διαδικασία που χρειάζεται χρόνο, ασφάλεια και σεβασμό στους ρυθμούς κάθε ανθρώπου.

Συμπέρασμα

Ίσως η μεγαλύτερη μάχη μετά από μια βαθιά αδικία να μη δίνεται απέναντι στον άνθρωπο που μας πλήγωσε. Ίσως να δίνεται μέσα μας. Ανάμεσα στον θυμό που ζητά δικαίωση και στην ψυχή που αναζητά γαλήνη. Η επιθυμία για εκδίκηση είναι ανθρώπινη. Η συγχώρεση είναι επίσης ανθρώπινη. Καμία από τις δύο δεν αποτελεί ένδειξη δύναμης ή αδυναμίας από μόνη της. Η πραγματική δύναμη ίσως βρίσκεται στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον πόνο μας, να του δίνουμε χώρο και χρόνο και, όταν είμαστε έτοιμοι, να επιλέγουμε έναν δρόμο που δεν θα καθορίζεται πλέον από την αδικία, αλλά από τη δική μας ψυχική ελευθερία.

Βιβλιογραφία

• Carlsmith, K. M., Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). The paradoxical consequences of revenge. Journal of Personality and Social Psychology, 95(6), 1316–1324.
• de Quervain, D. J. F., Fischbacher, U., Treyer, V., Schellhammer, M., Schnyder, U., Buck, A., & Fehr, E. (2004). The neural basis of altruistic punishment. Science, 305(5688), 1254–1258.
• Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D., & Williams, K. D. (2003). Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion. Science, 302(5643), 290–292.
• Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness Therapy: An Empirical Guide for Resolving Anger and Restoring Hope (2nd ed.). APA.
• Lawler, K. A., Younger, J. W., Piferi, R. L., et al. (2005). The unique effects of forgiveness on health. Journal of Behavioral Medicine, 28(2), 157–167.
• McCullough, M. E., Bellah, C. G., Kilpatrick, S. D., & Johnson, J. L. (2001). Vengefulness: Relationships with forgiveness, rumination, well-being, and the Big Five. Personality and Social Psychology Bulletin, 27(5), 601–610.
• McCullough, M. E., Kurzban, R., & Tabak, B. A. (2013). Cognitive systems for revenge and forgiveness. Behavioral and Brain Sciences, 36(1), 1–15.
• Toussaint, L., Worthington, E. L., & Williams, D. R. (Eds.). (2015). Forgiveness and Health: Scientific Evidence and Theories Relating Forgiveness to Better Health. Springer.
• Trivers, R. L. (1971). The evolution of reciprocal altruism. Quarterly Review of Biology, 46(1), 35–57.
• Witvliet, C. V. O., Ludwig, T. E., & Vander Laan, K. L. (2001). Granting forgiveness or harboring grudges: Implications for emotion, physiology, and health. Psychological Science, 12(2), 117–123.
• Worthington, E. L. (2006). Forgiveness and Reconciliation: Theory and Application. Routledge.