Γιατί κάποιες αναμνήσεις μάς ακολουθούν για μια ζωή και γιατί η μνήμη μας δεν είναι ποτέ μια απλή καταγραφή της πραγματικότητας.

Υπάρχουν στιγμές που φαίνεται να έχουν χαθεί μέσα στον χρόνο. Κι όμως, αρκεί μια μυρωδιά, μια μελωδία, ένας δρόμος ή μια φράση για να επιστρέψουν με εντυπωσιακή ζωντάνια. Μπορεί να έχουν περάσει πέντε, δέκα ή ακόμη και τριάντα χρόνια, όμως εκείνη η ανάμνηση μοιάζει σαν να συνέβη μόλις χθες. Γιατί όμως ορισμένες εμπειρίες παραμένουν τόσο έντονες, ενώ άλλες χάνονται σχεδόν ολοκληρωτικά; Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη μνήμη. Αντίθετα με ό,τι συχνά πιστεύουμε, η μνήμη δεν λειτουργεί σαν μια κάμερα που καταγράφει πιστά κάθε γεγονός. Είναι μια δυναμική διαδικασία που επηρεάζεται από τα συναισθήματα, την προσοχή, τις προσδοκίες και τις μεταγενέστερες εμπειρίες μας (Schacter, 1999).

Η μνήμη δεν είναι βίντεο. Είναι ανακατασκευή.

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους γύρω από τη μνήμη είναι ότι «θυμόμαστε ακριβώς τι συνέβη». Στην πραγματικότητα, κάθε φορά που ανακαλούμε μια ανάμνηση, ο εγκέφαλος δεν ανοίγει ένα αποθηκευμένο αρχείο,την ανακατασκευάζει. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται memory reconstruction και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς της ανθρώπινης μνήμης (Bartlett, 1932). Αυτό σημαίνει ότι οι αναμνήσεις μας δεν είναι στατικές, κάθε ανάκληση μπορεί να επηρεαστεί από:

• νέες πληροφορίες
• τα σημερινά μας συναισθήματα
• μεταγενέστερες εμπειρίες
• ακόμη και από τον τρόπο που κάποιος άλλος μας αφηγείται το ίδιο γεγονός

Δεν σημαίνει ότι «θυμόμαστε λάθος» επειδή κάτι δεν πάει καλά με τη μνήμη μας, σημαίνει ότι έτσι ακριβώς λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Γιατί θυμόμαστε τόσο έντονα ορισμένες στιγμές;

Δεν αποθηκεύονται όλες οι εμπειρίες με τον ίδιο τρόπο. Ο εγκέφαλος δίνει προτεραιότητα σε γεγονότα που έχουν έντονο συναισθηματικό φορτίο, χαρά, έρωτας, φόβος, απώλεια, ταπείνωση. Η αμυγδαλή, μια περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην επεξεργασία των συναισθημάτων, συνεργάζεται με τον ιππόκαμπο, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τον σχηματισμό νέων αναμνήσεων. Όταν μια εμπειρία συνοδεύεται από έντονα συναισθήματα, η συνεργασία αυτών των περιοχών ενισχύει την πιθανότητα η ανάμνηση να αποθηκευτεί πιο ισχυρά (McGaugh, 2004). Γι’ αυτό συχνά θυμόμαστε με εξαιρετική λεπτομέρεια πού βρισκόμασταν όταν μάθαμε ένα σημαντικό νέο ή όταν βιώσαμε μια καθοριστική στιγμή της ζωής μας.

Γιατί μια μυρωδιά μάς ταξιδεύει χρόνια πίσω;

Έχεις παρατηρήσει ποτέ ότι μια συγκεκριμένη μυρωδιά μπορεί να σε μεταφέρει ακαριαία στην παιδική σου ηλικία; Το άρωμα ενός σπιτιού, το αντηλιακό του καλοκαιριού, το φαγητό της γιαγιάς, το άρωμα ενός ανθρώπου που αγαπήσαμε, αυτό συμβαίνει επειδή η όσφρηση συνδέεται άμεσα με περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη και το συναίσθημα, χωρίς να μεσολαβούν πολλά από τα «φίλτρα» που χρησιμοποιούν οι υπόλοιπες αισθήσεις (Herz, 2016). Γι’ αυτό οι οσφρητικές αναμνήσεις είναι συχνά τόσο έντονες και συναισθηματικά φορτισμένες.

Γιατί θυμόμαστε περισσότερο τα δύσκολα γεγονότα;

Ο εγκέφαλος εξελίχθηκε ώστε να δίνει μεγαλύτερη προσοχή στις απειλές παρά στις ουδέτερες εμπειρίες, αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως negativity bias. Από εξελικτική σκοπιά, το να θυμόμαστε τι μας έβλαψε αύξανε τις πιθανότητες επιβίωσης, έτσι, πολλές αρνητικές εμπειρίες αποτυπώνονται βαθύτερα στη μνήμη από τις ευχάριστες (Baumeister et al., 2001), αυτό δεν σημαίνει ότι οι θετικές αναμνήσεις χάνονται, σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει διαφορετικά τις εμπειρίες που σχετίζονται με κίνδυνο, φόβο ή έντονη συναισθηματική φόρτιση.

Μπορεί η μνήμη να δημιουργήσει ψευδείς αναμνήσεις;

Η απάντηση είναι ναι, και αυτό αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της γνωστικής και εγκληματολογικής ψυχολογίας. Η ερευνήτρια Elizabeth Loftus έδειξε μέσα από δεκαετίες ερευνών ότι είναι δυνατόν, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, οι άνθρωποι να ενσωματώσουν λανθασμένες πληροφορίες στις αναμνήσεις τους και να πιστέψουν με βεβαιότητα ότι θυμούνται γεγονότα που δεν συνέβησαν ποτέ ή συνέβησαν διαφορετικά (Loftus, 2005). Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι λένε ψέματα, σημαίνει ότι η ανθρώπινη μνήμη είναι ευάλωτη στην επιρροή νέων πληροφοριών. Η γνώση αυτή έχει τεράστια σημασία και για την εγκληματολογική ψυχολογία, ιδιαίτερα κατά την αξιολόγηση μαρτυριών και καταθέσεων.

Γιατί δεν μπορούμε να ξεχάσουμε κάποιους ανθρώπους;

Πολλοί πιστεύουν ότι ο χρόνος από μόνος του διαγράφει τις αναμνήσεις. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Οι άνθρωποι που συνδέθηκαν με έντονες συναισθηματικές εμπειρίες αφήνουν βαθύτερα αποτυπώματα στη μνήμη μας, δεν θυμόμαστε μόνο το πρόσωπό τους, θυμόμαστε το πώς νιώθαμε όταν ήμασταν μαζί τους. Κάθε φορά που ένα ερέθισμα ενεργοποιεί αυτό το συναισθηματικό δίκτυο, η ανάμνηση επανέρχεται. Δεν είναι απαραίτητα ένδειξη ότι δεν έχουμε προχωρήσει, είναι συχνά ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η συναισθηματική μνήμη.

Γιατί μερικές αναμνήσεις αλλάζουν με τον χρόνο;

Παραδόξως, όσο περισσότερο θυμόμαστε ένα γεγονός, τόσο περισσότερες ευκαιρίες υπάρχουν να αλλάξει. Η διαδικασία της επαναπαγίωσης της μνήμης (memory reconsolidation) δείχνει ότι κάθε φορά που μια ανάμνηση ενεργοποιείται, γίνεται προσωρινά πιο εύπλαστη πριν αποθηκευτεί ξανά (Nader & Hardt, 2009). Έτσι, νέες πληροφορίες, νέες εμπειρίες ή ακόμη και η αλλαγή της οπτικής μας μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε το ίδιο γεγονός χρόνια αργότερα. Η μνήμη δεν αλλάζει μόνο επειδή ξεχνάμε, αλλάζει και επειδή εμείς αλλάζουμε.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχολογική υποστήριξη;

Ορισμένες αναμνήσεις δεν επιμένουν μόνο επειδή είναι έντονες, αλλά επειδή παραμένουν συναισθηματικά ανεπεξέργαστες. Εμπειρίες απώλειας, τραύματος, προδοσίας ή έντονου φόβου μπορεί να συνεχίσουν να επηρεάζουν την καθημερινότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η ψυχολογική υποστήριξη δεν έχει ως στόχο να «σβήσει» τις αναμνήσεις. Αντίθετα, μπορεί να βοηθήσει το άτομο να επεξεργαστεί το νόημα που απέκτησαν αυτές οι εμπειρίες, να μειώσει τη συναισθηματική τους ένταση και να τις εντάξει στην προσωπική του ιστορία χωρίς να καθορίζουν διαρκώς το παρόν του. Το ζητούμενο δεν είναι να ξεχάσουμε, είναι να μπορούμε να θυμόμαστε χωρίς να αναβιώνουμε κάθε φορά τον ίδιο πόνο.

Συμπέρασμα

Οι αναμνήσεις δεν είναι απλά εικόνες του παρελθόντος, είναι κομμάτια της ιστορίας μας, μας διαμορφώνουν, μας προστατεύουν, μας διδάσκουν και πολλές φορές μας υπενθυμίζουν ποιοι υπήρξαμε, ομως δεν είναι αμετάβλητες. Κάθε φορά που τις ανακαλούμε, τις κοιτάζουμε μέσα από τα μάτια του ανθρώπου που είμαστε σήμερα. Ίσως τελικά να μην είναι τυχαίο που ορισμένες αναμνήσεις επιμένουν, όχι για να μας κρατούν εγκλωβισμένους στο παρελθόν, αλλά για να μας θυμίζουν ότι κάθε εμπειρία, όσο όμορφη ή δύσκολη κι αν ήταν, άφησε ένα αποτύπωμα στην ιστορία του ανθρώπου που γίναμε.

Βιβλιογραφία

• Bartlett, F. C. (1932). Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology. Cambridge University Press.
• Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K. D. (2001). Bad is stronger than good. Review of General Psychology, 5(4), 323–370.
• Herz, R. S. (2016). The role of odor-evoked memory in psychological and physiological health. Brain Sciences, 6(3), 22.
• Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366.
• McGaugh, J. L. (2004). The amygdala modulates the consolidation of memories of emotionally arousing experiences. Annual Review of Neuroscience, 27, 1–28.
• Nader, K., & Hardt, O. (2009). A single standard for memory: The case for reconsolidation. Nature Reviews Neuroscience, 10(3), 224–234.
• Schacter, D. L. (1999). The seven sins of memory: Insights from psychology and cognitive neuroscience. American Psychologist, 54(3), 182–203.