Υπάρχουν στιγμές που μπορεί να βρισκόμαστε ανάμεσα σε φίλους, συναδέλφους ή ακόμη και στην ίδια μας την οικογένεια, αλλά να νιώθουμε βαθιά μόνοι. Η αίσθηση αυτή συχνά προκαλεί σύγχυση και ενοχές. «Αφού έχω ανθρώπους γύρω μου, γιατί νιώθω έτσι;». Η απάντηση βρίσκεται σε μια σημαντική διάκριση που κάνει η σύγχρονη ψυχολογία, η μοναξιά δεν σχετίζεται απαραίτητα με τον αριθμό των ανθρώπων που υπάρχουν στη ζωή μας, αλλά με την ποιότητα της συναισθηματικής σύνδεσης που βιώνουμε μαζί τους (Hawkley & Cacioppo, 2010). Η μοναξιά δεν είναι απλώς η απουσία παρέας, είναι η υποκειμενική εμπειρία ότι οι σχέσεις μας δεν καλύπτουν την ανάγκη μας για ουσιαστική σύνδεση, κατανόηση και αποδοχή. Για τον λόγο αυτό, ένας άνθρωπος μπορεί να ζει μόνος και να μη νιώθει μοναξιά, ενώ κάποιος άλλος να περιβάλλεται καθημερινά από ανθρώπους και να αισθάνεται βαθιά απομονωμένος (Perlman & Peplau, 1981).

Η μοναξιά ως βιολογική ανάγκη για σύνδεση

Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό ον. Η ανάγκη να δημιουργούμε σταθερούς και ουσιαστικούς δεσμούς δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά βασική ανθρώπινη ανάγκη, απαραίτητη για την ψυχική και τη σωματική μας υγεία (Baumeister & Leary, 1995). Όταν αυτή η ανάγκη δεν ικανοποιείται, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί μηχανισμούς που μας ωθούν να αναζητήσουμε ξανά σύνδεση, όπως ακριβώς η πείνα μάς ωθεί να αναζητήσουμε τροφή. Έρευνες έχουν δείξει ότι η χρόνια μοναξιά μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του εγκεφάλου, να αυξήσει την αντίδραση στο στρες και να συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άγχους, κατάθλιψης και καρδιαγγειακών προβλημάτων (Cacioppo & Cacioppo, 2018; Holt-Lunstad et al., 2015).

Γιατί μπορεί να νιώθουμε μόνοι ακόμη και όταν δεν είμαστε;

Συχνά θεωρούμε ότι η παρουσία ανθρώπων γύρω μας αρκεί για να καλύψει το αίσθημα της μοναξιάς. Στην πραγματικότητα όμως, η ψυχολογία δείχνει ότι η ποιότητα της σχέσης είναι πολύ σημαντικότερη από την ποσότητά της. Μπορεί να αισθανόμαστε μόνοι όταν:

• δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε τον πραγματικό μας εαυτό.
• φοβόμαστε ότι δεν θα γίνουμε αποδεκτοί.
• νιώθουμε πως κανείς δεν μας καταλαβαίνει πραγματικά.
• οι σχέσεις μας χαρακτηρίζονται από επιφανειακή επικοινωνία.
• έχουμε βιώσει απόρριψη ή απώλεια εμπιστοσύνης.
• περνάμε μια περίοδο σημαντικών αλλαγών στη ζωή μας.

Πολλές φορές οι άνθρωποι χαμογελούν, εργάζονται, συμμετέχουν σε κοινωνικές δραστηριότητες και δείχνουν απόλυτα λειτουργικοί, ενώ εσωτερικά βιώνουν έντονη συναισθηματική απομόνωση.

Η εποχή της συνεχούς σύνδεσης και της εσωτερικής απομόνωσης

Ζούμε στην πιο «συνδεδεμένη» εποχή της ιστορίας. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μπορούμε να επικοινωνήσουμε με ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο. Παρ’ όλα αυτά, τα ποσοστά μοναξιάς αυξάνονται συνεχώς, ιδιαίτερα στους νέους ενήλικες (World Health Organization, 2022). Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να διευκολύνουν την επικοινωνία, όμως δεν αντικαθιστούν την αυθεντική ανθρώπινη επαφή. Η συνεχής έκθεση στις «τέλειες» ζωές των άλλων μπορεί να ενισχύσει τις κοινωνικές συγκρίσεις, να μειώσει την αυτοεκτίμηση και να εντείνει το αίσθημα απομόνωσης (Twenge et al., 2018).

Οι αυθεντικές σχέσεις που αντέχουν στον χρόνο

Όλοι έχουμε συναντήσει στη ζωή μας ανθρώπους με τους οποίους νιώσαμε μια βαθιά και αυθεντική σύνδεση, είναι εκείνοι οι άνθρωποι με τους οποίους μπορεί να περάσουν μήνες ή ακόμη και χρόνια χωρίς συχνή επικοινωνία, αλλά όταν ξαναβρεθούμε, η αίσθηση της οικειότητας παραμένει. Δεν χρειάζονται πολλές εξηγήσεις ή προσπάθεια· η σχέση μοιάζει να συνεχίζεται από εκεί που είχε σταματήσει. Η επιστήμη της προσκόλλησης (Attachment Theory) εξηγεί ότι οι σχέσεις που βασίζονται στην εμπιστοσύνη, την αποδοχή και τη συναισθηματική ασφάλεια δημιουργούν βαθιούς ψυχολογικούς δεσμούς, οι οποίοι μπορούν να διατηρούνται ακόμη και όταν οι άνθρωποι βρίσκονται μακριά ο ένας από τον άλλο (Bowlby, 1988). Αντίθετα, είναι δυνατόν να βρισκόμαστε καθημερινά ανάμεσα σε πολλούς ανθρώπους, χωρίς να αισθανόμαστε πραγματικά συνδεδεμένοι μαζί τους. Οι σχέσεις μπορεί να είναι επιφανειακές ή να βασίζονται σε κοινωνικούς ρόλους, χωρίς να μας επιτρέπουν να εκφράσουμε τον αυθεντικό μας εαυτό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το αίσθημα της μοναξιάς μπορεί να είναι ακόμη πιο έντονο. Η ποιότητα των σχέσεων είναι εκείνη που προστατεύει ουσιαστικά από τη μοναξιά, δεν είναι απαραίτητο να έχουμε πολλούς ανθρώπους στη ζωή μας· αρκεί να υπάρχουν κάποιοι δίπλα στους οποίους μπορούμε να νιώθουμε ασφάλεια, κατανόηση και αποδοχή. Συχνά, ακόμη και μία τέτοια σχέση μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντικός προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική μας υγεία (Baumeister & Leary, 1995).

Η μοναξιά δεν είναι αδυναμία

Η κοινωνία πολλές φορές αντιμετωπίζει τη μοναξιά σαν προσωπική αποτυχία. Ωστόσο, η μοναξιά αποτελεί ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα, όπως η λύπη ή ο φόβος. Δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι ανεπαρκής, αντικοινωνικός ή «προβληματικός». Αντίθετα, μπορεί να λειτουργήσει ως ένα σημαντικό μήνυμα ότι υπάρχει μια ανάγκη για βαθύτερη σύνδεση, μεγαλύτερη αυθεντικότητα ή ουσιαστικότερη επικοινωνία.

Συμπέρασμα

Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από τη μοναξιά είναι ότι αφορά ανθρώπους που είναι μόνοι. Στην πραγματικότητα, αφορά ανθρώπους που δεν αισθάνονται πραγματικά συνδεδεμένοι. Οι πιο ουσιαστικές σχέσεις δεν μετριούνται με τον χρόνο που περνάμε μαζί ούτε με τη συχνότητα της επικοινωνίας. Μετριούνται από το πόσο ασφαλείς αισθανόμαστε να είμαστε ο εαυτός μας μέσα σε αυτές. Κάποιες φορές, μια αυθεντική σύνδεση με έναν μόνο άνθρωπο μπορεί να είναι αρκετή για να μας θυμίσει ότι δεν είμαστε πραγματικά μόνοι.

Βιβλιογραφία

• Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
• Cacioppo, J. T., & Cacioppo, S. (2018). The Growing Problem of Loneliness. The Lancet, 391(10119), 426.
• Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2010). Loneliness Matters: A Theoretical and Empirical Review of Consequences and Mechanisms. Annals of Behavioral Medicine, 40(2), 218–227.
• Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and Social Isolation as Risk Factors for Mortality: A Meta-Analytic Review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227–237.
• Perlman, D., & Peplau, L. A. (1981). Toward a Social Psychology of Loneliness. In R. Gilmour & S. Duck (Eds.), Personal Relationships in Disorder (Vol. 3, pp. 31–56). Academic Press.
• Twenge, J. M., Joiner, T. E., Rogers, M. L., & Martin, G. N. (2018). Increases in Depressive Symptoms, Suicide-Related Outcomes, and Suicide Rates Among U.S. Adolescents After 2010 and Links to Increased New Media Screen Time. Clinical Psychological Science, 6(1), 3–17.
• World Health Organization. (2022). World Mental Health Report: Transforming Mental Health for All.