Σε μια σοβαρή κρίση, ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πάντα άμεσα να αναλύσει όσα συνέβησαν, μπορεί πρώτα να χρειάζεται κάτι πολύ πιο βασικό όπως ασφάλεια, ανθρώπινη παρουσία, πρακτική βοήθεια και έναν τρόπο να ξαναβρεί ένα αίσθημα σταθερότητας. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες (Psychological First Aid – PFA). Πρόκειται για ένα πλαίσιο άμεσης, ανθρώπινης και πρακτικής υποστήριξης προς ανθρώπους που έχουν βιώσει ένα σοβαρό κρίσιμο ή ιδιαίτερα στρεσογόνο γεγονός. Στόχος δεν είναι η διάγνωση ή η αναλυτική επεξεργασία του γεγονότος, αλλά η υποστήριξη του ανθρώπου με τρόπο που σέβεται την αξιοπρέπεια, τις ανάγκες, την κουλτούρα και τις δυνατότητές του (WHO, 2011).

Η Νευροβιολογία της Κρίσης και ο Ρόλος της Υποστήριξης

Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα ιδιαίτερα στρεσογόνο γεγονός, μπορεί να βιώσει έντονο φόβο, σύγχυση, αγωνία ή δυσκολία να οργανώσει τις σκέψεις και τις επόμενες κινήσεις του, οι αντιδράσεις αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει ψυχική διαταραχή. Μετά από ένα σοβαρό γεγονός, οι άνθρωποι μπορεί να εμφανίσουν ένα ευρύ φάσμα αντιδράσεων και να χρειάζονται διαφορετικού τύπου υποστήριξη (WHO, 2011). Οι Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες δεν έχουν ως στόχο να πιέσουν το άτομο να αφηγηθεί λεπτομερώς όσα συνέβησαν ούτε να το οδηγήσουν σε άμεση συναισθηματική «κάθαρση». Αντίθετα, δίνουν έμφαση στην ασφάλεια, την προσεκτική ακρόαση, την αναγνώριση των άμεσων αναγκών και τη σύνδεση με πρακτικούς και κοινωνικούς πόρους υποστήριξης (WHO, 2011). Η προσέγγιση αυτή είναι σημαντική ακριβώς επειδή, σε μια στιγμή κρίσης, η υποστήριξη δεν χρειάζεται να ξεκινά από την αναζήτηση όλων των απαντήσεων. Μπορεί να ξεκινά από κάτι απλούστερο: «Είσαι ασφαλής; Τι χρειάζεσαι αυτή τη στιγμή; Πώς μπορούμε να σε βοηθήσουμε να κάνεις το επόμενο βήμα;» Οι Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες έχουν σχεδιαστεί για να βοηθά ανθρώπους που βρίσκονται σε κρίση να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα το οξύ στρες και τη δυσφορία, χωρίς να προϋποθέτει αναλυτική επεξεργασία του γεγονότος (Everly & Lating, 2022).

Η Δομή των Ψυχολογικών Πρώτων Βοηθειών

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας οργανώνει τις βασικές αρχές των Ψυχολογικών Πρώτων Βοηθειών γύρω από τρεις απλές αλλά ουσιαστικές έννοιες: Look – Listen – Link, δηλαδή Παρατήρησε – Άκουσε – Σύνδεσε (WHO, 2011).

1. Παρατήρησε – Look

Πρώτα εξετάζουμε την κατάσταση γύρω από το άτομο, υπάρχει ασφάλεια; Υπάρχουν άμεσες βασικές ανάγκες; Υπάρχουν άνθρωποι που εμφανίζουν έντονη δυσφορία ή χρειάζονται άμεση βοήθεια; Η παρατήρηση δεν αφορά μόνο το συναίσθημα, περιλαμβάνει και το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο βρίσκεται ο άνθρωπος, καθώς και πιθανούς κινδύνους ή άμεσες ανάγκες (WHO, 2011).

2. Άκουσε – Listen

Πλησιάζουμε το άτομο με σεβασμό και χωρίς πίεση, ρωτάμε τι χρειάζεται και τι το απασχολεί και ακούμε χωρίς να απαιτούμε να μοιραστεί περισσότερα από όσα επιθυμεί. Η ακρόαση εδώ δεν σημαίνει ότι προσπαθούμε να «λύσουμε» αμέσως το πρόβλημα, σημαίνει ότι δίνουμε χώρο στον άνθρωπο να εκφράσει αυτό που χρειάζεται, χωρίς να τον πιέζουμε να περιγράψει λεπτομερώς την εμπειρία του (WHO, 2011).

3. Σύνδεσε – Link

Το επόμενο βήμα είναι η σύνδεση με πρακτική και κοινωνική υποστήριξη. Αυτό μπορεί να σημαίνει πρόσβαση σε βασικές ανάγκες, υπηρεσίες, πληροφορίες, αγαπημένα πρόσωπα ή άλλους διαθέσιμους πόρους. Έτσι, η υποστήριξη δεν περιορίζεται μόνο στη συζήτηση, βοηθά τον άνθρωπο να βρει το επόμενο διαθέσιμο βήμα και να συνδεθεί με τους κατάλληλους ανθρώπους ή υπηρεσίες (WHO, 2011).

Η Ψυχολογική Υποστήριξη ως Προστατευτικός Παράγοντας

Η άμεση υποστήριξη μετά από ένα σοβαρό γεγονός δεν έχει ως στόχο να εξαφανίσει όλες τις δύσκολες αντιδράσεις ούτε να εγγυηθεί ότι δεν θα εμφανιστούν αργότερα προβλήματα. Μπορεί όμως να συμβάλει στη δημιουργία συνθηκών που ενισχύουν την αίσθηση ασφάλειας και τη δυνατότητα του ανθρώπου να αντιμετωπίσει την κατάσταση (Hobfoll et al., 2007). Οι Hobfoll et al. (2007), μέσα από μια διεθνή σύνθεση ερευνητικών δεδομένων και τη συμβολή ειδικών στον χώρο του μαζικού τραύματος, ανέδειξαν πέντε βασικές αρχές για τις παρεμβάσεις στα πρώιμα και μεσοπρόθεσμα στάδια μετά από καταστροφές και γεγονότα μαζικού τραύματος, την αίσθηση ασφάλειας, την ηρεμία, την αυτο- και συλλογική αποτελεσματικότητα, τη συνδεσιμότητα και την ελπίδα (Hobfoll et al., 2007). Αυτό μας θυμίζει κάτι σημαντικό οτι σε μια περίοδο έντονης κρίσης, η ανθρώπινη υποστήριξη δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκη για να είναι ουσιαστική. Μερικές φορές, η παρουσία ενός ανθρώπου που ακούει χωρίς να κρίνει, η παροχή αξιόπιστης πληροφορίας ή η σύνδεση με την κατάλληλη βοήθεια μπορεί να αποτελέσουν ένα σημαντικό πρώτο βήμα (WHO, 2011; Hobfoll et al., 2007). Οι Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες δεν αντικαθιστούν την εξειδικευμένη ψυχολογική ή ψυχιατρική φροντίδα όταν αυτή είναι απαραίτητη. Αποτελούν ένα πλαίσιο άμεσης υποστήριξης και διασύνδεσης, ιδιαίτερα σε συνθήκες κρίσης (WHO, 2011; Everly & Lating, 2022).

Συμπέρασμα

Οι Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες μας υπενθυμίζουν ότι, σε μια κρίση, η πρώτη ανάγκη του ανθρώπου δεν είναι πάντα να βρει όλες τις απαντήσεις. Μπορεί πρώτα να χρειάζεται να νιώσει ασφαλής, να ακουστεί, να καταλάβει τι μπορεί να κάνει στη συνέχεια και να συνδεθεί με τους ανθρώπους ή τις υπηρεσίες που μπορούν να τον βοηθήσουν (WHO, 2011). Ίσως τελικά η ουσία της άμεσης ψυχολογικής υποστήριξης να βρίσκεται ακριβώς εκεί, όχι στην προσπάθεια να εξαφανίσουμε αμέσως τον πόνο, αλλά στο να μην χρειάζεται ο άνθρωπος να τον αντιμετωπίσει ολομόναχος.

Βιβλιογραφία

Everly, G. S., Jr., & Lating, J. M. (2022). The Johns Hopkins Guide to Psychological First Aid (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.

Hobfoll, S. E., Watson, P., Bell, C. C., Bryant, R. A., Brymer, M. J., Friedman, M. J., Friedman, M., Gersons, B. P. R., de Jong, J. T. V. M., Layne, C. M., Maguen, S., Neria, Y., Norwood, A. E., Pynoos, R. S., Reissman, D., Ruzek, J. I., Shalev, A. Y., Solomon, Z., Steinberg, A. M., & Ursano, R. J. (2007). Five Essential Elements of Immediate and Mid-Term Mass Trauma Intervention: Empirical Evidence. Psychiatry, 70(4), 283–315. https://doi.org/10.1521/psyc.2007.70.4.283

World Health Organization, War Trauma Foundation, & World Vision International. (2011). Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Geneva: World Health Organization.