Υπάρχουν περίοδοι στη ζωή όπου όλοι νιώθουμε κουρασμένοι. Οι απαιτήσεις της εργασίας, οι οικογενειακές υποχρεώσεις, οι οικονομικές δυσκολίες και οι συνεχείς ρυθμοί της καθημερινότητας μπορούν να μας αφήσουν με την αίσθηση ότι δεν έχουμε άλλη ενέργεια. Όταν όμως αυτή η εξάντληση γίνεται μόνιμη, συνοδεύεται από συναισθηματική αποστασιοποίηση και μειωμένη αποτελεσματικότητα, τότε ίσως δεν πρόκειται απλώς για κούραση, αλλά για Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης (Burnout Syndrome) (World Health Organization, 2019).

Τι είναι το Burnout;

Το burnout αποτελεί μια κατάσταση χρόνιας σωματικής, συναισθηματικής και ψυχικής εξάντλησης που σχετίζεται με το εργασιακό περιβάλλον και προκύπτει όταν το χρόνιο εργασιακό στρες δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά (WHO, 2019). Σύμφωνα με τη Maslach και τους συνεργάτες της, το σύνδρομο χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις (Maslach & Leiter, 2016):

• συναισθηματική εξάντληση, όπου το άτομο αισθάνεται ότι δεν διαθέτει πλέον ψυχικά ή σωματικά αποθέματα.
• αποστασιοποίηση ή κυνισμός, με μειωμένο ενδιαφέρον και συναισθηματική απομάκρυνση από την εργασία.
• μειωμένη αίσθηση προσωπικής αποτελεσματικότητας, με έντονη αμφιβολία για τις ικανότητες και την απόδοσή του.

Το burnout δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας ή έλλειψης αντοχής. Αντίθετα, συχνά εμφανίζεται σε ανθρώπους με υψηλό αίσθημα ευθύνης, επαγγελματισμό και έντονη διάθεση προσφοράς.

Ποια είναι τα συχνότερα συμπτώματα;

Η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Σωματικά συμπτώματα

• συνεχής κόπωση.
• διαταραχές ύπνου.
• πονοκέφαλοι.
• μυϊκή ένταση.
• συχνές λοιμώξεις λόγω μειωμένης άμυνας του οργανισμού.

Συναισθηματικά συμπτώματα

• ευερεθιστότητα.
• αίσθημα κενού.
• ελλειψη κινήτρων.
• απογοήτευση.
• απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα ήταν ευχάριστες.

Γνωστικά συμπτώματα

• δυσκολία συγκέντρωσης.
• μειωμένη μνήμη.
• αρνητικές σκέψεις.
• δυσκολία λήψης αποφάσεων.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Αν και το burnout μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε επάγγελμα, μεγαλύτερο κίνδυνο αντιμετωπίζουν άτομα που:

• εργάζονται πολλές ώρες χωρίς επαρκή ξεκούραση.
• έχουν αυξημένη ευθύνη.
• εργάζονται σε επαγγέλματα φροντίδας (ψυχολόγοι, γιατροί, νοσηλευτές, εκπαιδευτικοί).
• δυσκολεύονται να θέσουν προσωπικά όρια.
• αισθάνονται ότι η προσπάθειά τους δεν αναγνωρίζεται.

Έρευνες δείχνουν ότι η έλλειψη ελέγχου, η χρόνια εργασιακή πίεση και η ανισορροπία μεταξύ προσωπικής και επαγγελματικής ζωής αποτελούν σημαντικούς παράγοντες κινδύνου (Maslach & Leiter, 2016).

Burnout ή κατάθλιψη;

Παρότι παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά, δεν είναι το ίδιο. Το burnout συνδέεται κυρίως με το εργασιακό περιβάλλον, ενώ η κατάθλιψη επηρεάζει συνολικά τη ζωή του ανθρώπου και μπορεί να εμφανιστεί ανεξάρτητα από την εργασία. Ωστόσο, η παρατεταμένη επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης αγχωδών διαταραχών ή κατάθλιψης (Salvagioni et al., 2017).

Μπορεί να προληφθεί;

Η πρόληψη αποτελεί το σημαντικότερο μέσο αντιμετώπισης. Μερικές πρακτικές που μπορούν να συμβάλουν είναι:

• η διατήρηση ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής.
• η επαρκής ξεκούραση και ο ποιοτικός ύπνος.
• η σωματική άσκηση.
• η θέσπιση υγιών προσωπικών ορίων.
• η ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης άγχους.
• η αναζήτηση κοινωνικής υποστήριξης.

Ο ρόλος της ψυχολογικής υποστήριξης

Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει στην έγκαιρη αναγνώριση των πρώτων ενδείξεων επαγγελματικής εξουθένωσης πριν αυτές εξελιχθούν σε σοβαρότερες δυσκολίες. Μέσα από τη συνεργασία με έναν ψυχολόγο, είναι δυνατό να διερευνηθούν οι παράγοντες που συμβάλλουν στην εξουθένωση, να αναγνωριστούν δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς, να ενισχυθούν οι δεξιότητες διαχείρισης του στρες και να καλλιεργηθούν πιο λειτουργικοί τρόποι προστασίας της ψυχικής ευεξίας. Παράλληλα, δίνεται χώρος για την επαναξιολόγηση των προσωπικών αναγκών, των ορίων και των προτεραιοτήτων, με στόχο μια πιο ισορροπημένη σχέση με την εργασία και την καθημερινότητα. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και στην πρόληψη μακροχρόνιων επιπτώσεων στην ψυχική και σωματική υγεία (World Health Organization, 2019).

Συμπέρασμα

Το burnout δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία ούτε ένδειξη ότι κάποιος «δεν αντέχει». Είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν για μεγάλο χρονικό διάστημα καλείται να ανταποκριθεί σε απαιτήσεις που ξεπερνούν τα διαθέσιμα ψυχικά και σωματικά αποθέματα.

Η αναγνώριση των πρώτων ενδείξεων, η φροντίδα του εαυτού και η αναζήτηση υποστήριξης αποτελούν σημαντικά βήματα για την αποκατάσταση της ισορροπίας και την προστασία της ψυχικής υγείας.

Βιβλιογραφία

• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. In G. Fink (Ed.), Stress: Concepts, Cognition, Emotion, and Behavior (pp. 351–357). Academic Press.
• Salvagioni, D. A. J., Melanda, F. N., Mesas, A. E., González, A. D., Gabani, F. L., & Andrade, S. M. (2017). Physical, psychological and occupational consequences of job burnout: A systematic review of prospective studies. PLoS ONE, 12(10), e0185781.
• Schaufeli, W. B., Leiter, M. P., & Maslach, C. (2009). Burnout: 35 years of research and practice. Career Development International, 14(3), 204–220.
• World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases (ICD-11).
• World Health Organization. (2022). World Mental Health Report: Transforming Mental Health for All.